LƯỢM LẶT LƯỚT LẸ “TIẾNG VIỆT LẮT LÉO VÀ LỊCH LÃM”

“Trô”, “Xiếc”, “Diếm” và linh hồn tiếng Việt

Góc nhìn từ Lê Minh Quốc và hành trình truy nguyên những từ ngữ tưởng như… vu vơ

Là người Việt, chắc hẳn mỗi chúng ta đều quen với những cụm từ cửa miệng như: trẻ trâu, ảo tung chảo, lùa gà, bom hàng... Nhưng có bao giờ bạn tự hỏi: Vì sao lại gọi thế? Những từ ngữ này bắt nguồn từ đâu? Và vì sao chúng ta – dù nói hàng ngày – lại không thực sự hiểu gốc gác của chúng?

Không phải ai cũng đủ kiên nhẫn để đi tìm lời giải cho từng từ như thế. Nhưng nhà văn Lê Minh Quốc thì khác. Nhiều năm qua, ông bền bỉ theo đuổi công việc lặng lẽ mà không kém phần thú vị: giải nghĩa tiếng Việt – từ xưa đến nay, từ dân gian đến hiện đại. Với ông, tiếng Việt không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là tinh hoa, linh hồn và bản sắc của dân tộc.

Tâm niệm của ông rất rõ ràng:

“Một khi sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp, hay ở bất cứ loại hình nghệ thuật gì, tôi nghĩ, chúng ta phải phấn đấu đạt đến tầm “rất Việt”: của người Việt, dành cho người Việt, vì người Việt.”

Sau Lắt léo tiếng Việt (2017) và bộ ba Văn hóa Việt nhìn từ tiếng Việt (2021), mới đây ông lại tiếp tục ra mắt Tiếng Việt lắt léo và lịch lãm – như một nỗ lực mới để gỡ rối cái “bòng bong” trong cách dùng từ hiện nay.

Với cuốn sách này, ông dẫn dắt ta qua những hành trình ngôn ngữ tưởng chừng “vô thưởng vô phạt” nhưng hóa ra lại giàu tính văn hóa. Ví dụ: từ xiếc, xuất phát từ cirque (tiếng Pháp). Mạc Can gọi là xiệc – cách viết bình dân nhưng vẫn đúng. Hay từ diếm – nghe qua ai cũng tưởng là “giấu diếm”, nhưng thực ra là nói trại của từ dám, bởi người xưa tránh phạm húy đến từ “giám” – trùng với tên chức quan “Thái giám”, nhằm thể hiện sự kính trọng đối với vị Tổng trấn Gia Định Lê Văn Duyệt.

Một ví dụ khác khiến người đọc bật ngửa là từ trô – tưởng như vô nghĩa nhưng lại là tiếng lóng trong giới nghiện hút, nghĩa là tiêm chích hoặc hút thuốc phiện. Thậm chí, nó được xác nhận là bắt nguồn từ tên thật của một người có thật – chú Phùng Văn Trô, một “tổ nghề” bán đầu tiêm ở Hà Nội từ năm 1925. Nhà văn Nguyễn Tuân từng viết rằng:

“Tên người chết kia đã biến thành một động từ rồi. Đã bao nhiêu lần chúng ta nói với nhau: đi trô đi – trô nhiều quá – trô chưa đủ…”

Việc có thể truy nguồn gốc chính xác của một tiếng lóng – lại còn liên quan đến một nhân vật lịch sử – là điều hiếm hoi trong hành trình ngôn ngữ đầy biến động của tiếng Việt.

Thứ tôi nể ở Lê Minh Quốc không chỉ là kiến thức sâu rộng, mà là ở cái duyên ngầm của một người “làm nghề chữ”: biết tìm, biết giữ và biết kể. Những dẫn chứng ông đưa ra không đơn thuần là tra từ điển, mà là kết quả của một kho sách khổng lồ, một trí nhớ đáng nể, và cả sự say mê kỳ lạ dành cho tiếng Việt.

Và có lẽ, hơn cả một cuốn sách về ngôn ngữ, Tiếng Việt lắt léo và lịch lãm còn là một lời mời gọi:

Hãy nhìn lại cách ta đang nói, đang viết – để hiểu hơn cái “rất Việt” đang dần mất hút trong vô vàn ngôn ngữ lai tạp hôm nay.